Dënimi i katër ish-drejtuesve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës për krime lufte ka shënuar një moment të rëndësishëm në historinë e drejtësisë ndërkombëtare, por çfarë do të ndodhë më pas? Njohësit e drejtësisë tranzicionale shprehin shqetësim për progresin e gjykatave vendëse në zgjidhjen e rasteve të mbetura pezull. Kjo situatë ngre pyetje të rëndësishme mbi të ardhmen e drejtësisë për krimet e luftës në Ballkan.
Dhomat e Specializuara të Kosovës, të vendosura në Hagë, kanë dënuar ish-presidentin Hashim Thaçi për krime lufte të kryera gjatë viteve 1998-99, ndërsa e kanë liruar atë nga akuzat për krime kundër njerëzimit. Ky aktgjykim, i shpallur më 16 shtator, përfshin edhe tre ish-eprorë të tjerë të UÇK-së, por nuk është ende i formës së prerë dhe mund të apelohet.
Megjithatë, përfundimi i këtij procesi nuk do të thotë domosdoshmërisht se Gjykata Speciale e Kosovës do të mbyllet përfundimisht. Njohësit e drejtësisë besojnë se përgjegjësia për rastet e mbetura do të kalojë në duar të gjykatave vendëse, të cilat përballen me sfida të mëdha.
Bekim Blakaj, drejtor i Fondit për të Drejtën Humanitare në Kosovë, thekson se mungesa e bashkëpunimit juridik mes vendeve të ish-Jugosllavisë është një pengesë e madhe për ndjekjen penale të të dyshuarve. Ai shprehet se pa një angazhim ndërkombëtar, gjasat për ndjekjen e drejtësisë janë të ulëta, sidomos për ata që vijnë nga komunitetet shumicë.
Blakaj gjithashtu vëren se përbërja etnike e të akuzuarve ka ndryshuar me kalimin e kompetencave nga misionet ndërkombëtare në autoritetet vendëse. Gjatë periudhës së ndërhyrjes ndërkombëtare, ndjekjet penale ishin kryesisht ndaj shqiptarëve, ndërsa shumë nga ata që ishin përgjegjës për krime lufte nga komuniteti serb mbetën të paprekur.
Pas ndryshimeve në Kodin e Procedurës Penale në vitin 2022, janë bërë të mundura gjykimet në mungesë, dhe deri në shkurtin e 2025-tës janë ngritur 15 aktakuza në mungesë kundër 73 pjesëtarëve të forcave serbe. Blakaj e sheh këtë si një hap pozitiv, por shpreh shqetësim për efektivitetin e këtyre proceseve në sjelljen e drejtësisë.
Ndjekja joproporcionale etnike e të dyshuarve për krime lufte është evidente edhe në Serbi, ku autoritetet kanë ngritur 270 aktakuza që nga themelimi i departamenteve për krime të luftës në vitin 2003. Megjithatë, statistikat mbi përkatësinë etnike të të dënuarve nuk janë të disponueshme, duke lënë hapësirë për dyshime mbi drejtësinë e këtyre proceseve.
Instituti i Krimeve të Kryera Gjatë Luftës në Kosovë, i themeluar në vitin 2023, ka dokumentuar 12.230 viktima, shumica shqiptarë të vrarë nga forcat serbe. Sipas Blakajt, ndjekjet në Serbi kanë qenë kryesisht ndaj oficerëve të rangut të ulët, duke lënë jashtë përgjegjësinë e atyre që kanë udhëhequr këto krime.
Kur do të përfundojë epoka e proceseve ndërkombëtare për krimet e luftës në Jugosllavi?
Dhomat e Specializuara të Kosovës u krijuan në vitin 2015 dhe funksionojnë me gjyqtarë dhe prokurorë ndërkombëtarë. Ndryshe nga këto, Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë kishte një mandat më të gjerë për të trajtuar krimet e luftës në të gjithë rajonin. Iva Vukushiq, historiane nga Universiteti i Utrehtit, thekson se vëmendja për këto gjykime është zvogëluar ndjeshëm, duke reflektuar kalimin e kohës dhe ngjarjet e reja globale.
Zëdhënësi i Zyrës së Prokurorit të Specializuar të Kosovës, Chris Bennett, thekson se mandati i këtij institucioni vazhdon derisa të përfundojnë hetimet dhe procedurat përkatëse. Vukushiq shpreh shqetësim se mbështetja politike dhe financiare për gjykatat e tjera të posaçme është zvogëluar, duke lënë hapësirë për dyshime mbi të ardhmen e drejtësisë në rajon.
Çfarë kanë bërë gjykatat vendore në pjesën tjetër të Ballkanit?
Në Ballkan, rezultatet e gjykatave vendëse janë të ndryshme. Blakaj thekson se Bosnje e Hercegovina ka bërë përparime më të mëdha në ndjekjen e krimeve të luftës, me 773 raste të përfunduara dhe 499 aktgjykime dënuese. Megjithatë, ende mbeten qindra raste të hapura që mund të mos arrijnë kurrë në gjykatë.
Në Kroaci, nga viti 1991 deri më 2026, janë ngritur aktakuza ndaj 2.185 personave, por nuk ka të dhëna të qarta mbi numrin e aktgjykimeve. Ndërsa në Mal të Zi, vetëm nëntë aktakuza janë ngritur gjatë tri dekadave, me rezultate të kufizuara. Kjo situatë tregon se sfidat për drejtësinë për krimet e luftës vazhdojnë të jenë të pranishme në të gjithë rajonin.