Shkruan: Arianit Koci
EULEX-i, misioni i Bashkimit Evropian për sundimin e ligjit në Kosovë, ka një rol kompleks dhe shpesh të kontestuar. Zyrtarisht, ai është neutral ndaj statusit të Kosovës, veprimi i tij i bazuar në Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, por në praktikë, ky mision nuk e njeh Republikën e Kosovës si një shtet të pavarur.
Një aspekt i rëndësishëm është vendimi i Bashkimit Evropian, i cili përcakton mandatin dhe buxhetin e EULEX-it, duke ndarë mjete për proceset gjyqësore që zhvillohen në Hagë. Dhomat e Specializuara të Kosovës, të njohura si Gjykata Speciale, shpallin aktgjykimet “në emër të popullit të Kosovës”, duke theksuar një kontradiktë të thellë në rolin e EULEX-it.
Është e rëndësishme të kuptohet se EULEX-i nuk shqipton aktgjykime dhe nuk vendos për fajësinë e individëve. Dhomat e Specializuara përbëjnë një institucion të pavarur, të krijuar sipas Kushtetutës dhe ligjeve të Kosovës, megjithatë lidhja financiare me EULEX-in është e qartë dhe e dukshme.
Simbolika e vendndodhjes së këtij misioni është gjithashtu domethënëse. Selia e tij ndodhet në Hagë, ku gjyqtarët dhe stafi janë ndërkombëtarë, dhe në sallën e gjykimit nuk ka flamur të Kosovës, duke theksuar një distancë të dukshme nga identiteti kombëtar.
Shumë nga 170.9 milionë euro të ndara për periudhën 2025-2027 janë destinuar për proceset në Hagë, me 106.4 milionë euro që shkojnë për këtë qëllim. Kjo tregon se mbi 62 për qind e buxhetit të përgjithshëm është fokusuar në Hagë, duke lënë vetëm 64.5 milionë euro për mandatin e EULEX-it brenda Kosovës.
Emërimi i udhëheqësit të ri, Antero Lopes, një ish-komisioner i Policisë së Sigurisë Publike të Portugalisë, tregon një vazhdimësi në qasjen e EULEX-it. Pavarësisht përvojës së tij të gjerë në diplomaci dhe menaxhim krizash, ky emërim forcon perceptimin se Kosova vazhdon të trajtohet si një çështje sigurie.
Edhe zëvendësshefja Emily Rakhorst ka një histori të gjatë në EULEX, duke udhëhequr Njësinë për Menaxhimin e Gjykatës. Megjithatë, detyrat e EULEX-it përfshijnë edhe çështje të tjera si personat e zhdukur dhe monitorimin e drejtësisë, të cilat janë të rëndësishme për stabilitetin e vendit.
Megjithatë, rezultatet e monitorimit të EULEX-it janë shqetësuese. Raporti i vitit 2025 tregon se nga 478 seanca të monitoruara, 132 janë shtyrë pa asnjë përparim, duke vënë në dyshim efektivitetin e këtij misioni. Vetë raporti pranon se nuk ka pasur ndryshime domethënëse në trajtimin e rasteve të profilit të lartë.
Dokumentet dhe shifrat e paraqitura ngrejnë një pyetje të rëndësishme: A është EULEX-i në Kosovë kryesisht për të mbështetur sigurinë dhe Gjykatën Speciale? Një situatë e tillë krijon tension mes rolit të tij dhe nevojës për të mbështetur një sistem gjyqësor që vepron në emër të popullit të Kosovës.