Procesi i apelit për dënimet e katër ish-udhëheqësve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK) nga Dhomat e Specializuara në Hagë, të shpallur më 16 shtator, mund të sjellë ndryshime të rëndësishme. Nevenka Tromp, hulumtuese e Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë, thekson se ndryshimet e pjesshme janë më të mundshme se ato të plota.
Tromp, e cila ka ndjekur me vëmendje procesin gjyqësor ndaj Hashim Thaçit, Jakup Krasniqit, Kadri Veselit dhe Rexhep Selimit, shpreh shqetësim për mënyrën se si Dhomat e Specializuara janë konceptuar. Ajo i cilëson ato si një “mëkat fillestar” që u krijuan për të “kënaqur” Serbinë, duke e vënë në dyshim qëllimin e vërtetë të këtij institucioni.
Ajo argumenton se krijimi i kësaj gjykate në vitin 2015 ishte një lëvizje për të forcuar mbështetje perëndimore për Kosovën, me shpresën se lëshimet ndaj Beogradit do të çonin në njohjen e pavarësisë së Kosovës. Sipas saj, aktgjykimi i fundit ka pasoja të mëdha, duke përfshirë konstatimin për “ndërmarrjen e përbashkët kriminale” që ndikon në përgjegjësinë e katër të akuzuarve.
Radio Evropa e Lirë: Mbrojtja e katër të dënuarve ka paralajmëruar apel. Bazuar në aktgjykimin e 16 shtatorit, ku i shihni bazat më të forta juridike për ta kundërshtuar shpalljen e fajësisë?
Nevena Tromp: Baza kryesore është kundërshtimi i ekzistencës së “qëllimit të përbashkët kriminal” dhe mënyra se si aktgjykimi dallon kontributin individual të katër të pandehurve. Konstatimi se Thaçi dhe Krasniqi kishin përdorur pozitat e tyre për të zbatuar krime është thelbësor, ndërsa shpallja fajtor e Selimit mbështetet në mosveprimin e tij.
Ky aspekt është më i diskutueshëm në apel, pasi varet nga vlerësimet e faktit se çfarë dinte Selimi dhe çfarë mund të kishte bërë. Një tjetër bazë e mundshme për apel është materiali provues, veçanërisht deklaratat e dëshmitarëve të marra shumë vite pas ngjarjeve, të cilat janë kundërshtuar nga mbrojtja.
Radio Evropa e Lirë: Sa e vështirë është të kundërshtohet konstatimi i trupit gjykues se të katër të dënuarit kishin dhe zbatonin një qëllim të përbashkët kriminal?
Nevena Tromp: Është e vështirë. Shqyrtimi në apel nuk rishikon provat, por përqendrohet në zbatimin e ligjit mbi ato që janë konstatuar. Gjyqtarët e ndërtuan konstatimin për “qëllimin e përbashkët” duke u mbështetur në modele të veprimit dhe deklaratat politike që lidhen me krimet e supozuara.
Pritjet janë që apeli të ngushtojë aktgjykimin në aspekte specifike, duke i lidhur individët me krime të caktuara. Paneli i Gjykatës së Apelit mund të konfirmojë aktgjykimin, të ndryshojë konstatime të veçanta ose të urdhërojë një rigjykim të pjesshëm për çështje të caktuara.
Duke pasur parasysh dallimet në aktgjykimin e shkallës së parë, rezultati më i mundshëm është një ndryshim i pjesshëm, veçanërisht për Selimin ose Veselin, të cilët u vlerësuan me terma më të dobët se Thaçi dhe Krasniqi.
Megjithatë, aktgjykimet në apel janë të paparashikueshme. Nëse Prokuroria vendos të apelojë, kjo do të shënjestrojë pjesën e aktgjykimit që i jep mbrojtjes një bazë të fortë retorike, duke e rihapur çështjen e dënimit.
Krimet kundër njerëzimit kërkojnë prova për një politikë në nivel shtetëror, dhe rikthimi i disa pikave do të kishte pasoja të rënda. Procedura do të zgjaste, duke aktivizuar një shqyrtim të ri në Panelin e Gjykatës Supreme.
Radio Evropa e Lirë: Çfarë ndikimi mund të ketë ky aktgjykim brenda Kosovës?
Nevena Tromp: Një nga rezultatet më të rëndësishme është konstatimi për “ndërmarrjen e përbashkët kriminale”, që bie në kundërshtim me vendimet e Tribunalit të Hagës. Ky aktgjykim ka pasoja të mëdha për narrativin politik dhe historik të Kosovës, duke e bërë atë të ndjehet e tradhtuar pas një bashkëpunimi të gjatë me komunitetin ndërkombëtar.
Njëzet e shtatë vjet pas humbjes së Kosovës, Serbia po përdor të njëjtat mjete ligjore për të riformuluar rolin e saj dhe për të relativizuar aktgjykimet e Tribunalit. Dhomat e Specializuara, duke gjykuar një “ndërmarrje të përbashkët kriminale”, kanë dënuar figura të larta të UÇK-së, duke e bërë këtë një çështje të rëndësishme për të dyja palët.
Aktgjykimi është pritur me skepticizëm në Beograd, ndërsa në Prishtinë ka shkaktuar zhgënjim dhe protesta. Kryetari i trupit gjykues e theksoi se procedurat nuk ishin një gjykim mbi legjitimitetin e UÇK-së, duke e bërë të qartë se çështja nuk përcakton përgjegjësinë për krimet e kryera nga forcat serbe.
Pasojat e këtij aktgjykimi shkojnë përtej Kosovës dhe Ballkanit. Drejtësia penale ndërkombëtare përballet me sfida të vazhdueshme dhe ky rast ofron një shembull të asaj që mund të ndodhë kur një tribunal prodhon rezultate që perceptohen si joproporcionale ose strategjikisht të përshtatshme për aktorë të caktuar.
Çështja e besueshmërisë së sistemit ndërkombëtar të drejtësisë është në rrezik, dhe mënyra se si pranohet ky aktgjykim do të ndikojë në marrëdhëniet e Kosovës me aleatët e saj dhe në politikën e brendshme të Serbisë.