Një ngjarje e jashtëzakonshme ndodhi mëngjesin e 20 nëntorit 1820, kur anija e gjuetisë së balenave Essex u përball me një sulm të papritur nga një kashalot. Kjo tragjedi detarë jo vetëm që shënoi fundin e anijes, por gjithashtu shërbeu si frymëzim për romanin e njohur “Moby Dick” të Herman Melville.
Thomas Nickerson, një djalosh vetëm 15-vjeçar, sapo kishte shpëtuar nga një përplasje me një balenë që kishte dëmtuar varkën e tij. Ndërsa ai dhe shokët e tij po lundronin për t’u kthyer te Essex-i, ata vërejtën një kashalot tjetër, shumë më të madh, që po u afrohej me shpejtësi të frikshme.
Me guxim, Nickerson mori drejtimin e anijes dhe e lajmëroi ndihmësin e parë, Owen Chase. Paralajmërimi erdhi vetëm pak para se balena të godiste me forcë pjesën e anijes, duke shkaktuar një përplasje që rrëzoi ekuipazhin për shkak të fuqisë së goditjes.
Pasi goditja e parë e kishte tronditur anijen, kashaloti u tërhoq për rreth 270 metra, por më pas ndryshoi drejtim dhe u përplas sërish me Essex-in. Kjo goditje e dytë e dëmtoi rëndë anijen, e cila përfundimisht u fundos në ujërat e oqeanit.
Pas më shumë se dy shekujsh, shkencëtarët po përpiqen të kuptojnë se si një balenë ka mundësinë të shkatërrojë një anije që është shumë herë më e madhe se trupi i saj. Një nga teoritë më të njohura është ajo e Owen Chase, i cili sugjeron se koka e kashalotit mund të funksionojë si një goditës i fuqishëm.
Koka e kashalotit përbën rreth një të tretën e gjatësisë së tij dhe brenda saj ndodhet organi i spermacetit, një masë yndyre dhe dylli që mund të mbajë deri në 1,900 litra lëndë. Kjo strukturë e fuqishme mund të jetë arsyeja pse kashalotët janë të aftë të shkaktojnë dëme të tilla.
Biologu evolucionar Dave Carrier analizoi këtë hipotezë dhe në vitin 2002 arriti në përfundimin se balli i zmadhuar i kashalotit është përshtatur për përplasje me intensitet të lartë, sidomos gjatë përleshjeve mes meshkujve. Këto përplasje janë dokumentuar edhe në vitet e fundit nga ekofiziologu Alec Burslem.
Rastet e përplasjeve të kashalotëve me anije të mëdha janë të pazakonta, por Essex-i nuk është i vetmi rast i dokumentuar. Në vitin 1851, një kashalot shkatërroi anijen Ann Alexander, dhe në vitin 1902, një tjetër kashalot fundos anijen Kathleen pranë Ishujve Galapagos.
Michael Harrison, kuratori kryesor i Shoqërisë Historike të Nantucket, thekson se në kronikat detare njihen vetëm tri raste kur një balenë ka sulmuar drejtpërdrejt një anije. Megjithatë, historia e Essex-it mbetet më e njohura, duke u bërë një nga burimet kryesore të frymëzimit për “Moby Dick”, ndërsa teoritë e propozuara nga Owen Chase po rishikohen në dritën e provave të reja shkencore.